Większość mieszkańców Gdańska – Niemców – uciekła przed zbliżającym się frontem wschodnim. W ciągu kilku powojennych lat nastąpiła prawie całkowita wymiana ludności: na miejsce Niemców przyjeżdżali repatrianci usunięci przez Związek Radziecki z przedwojennych polskich Kresów Wschodnich oraz osiedleńcy z Pomorza i z Polski centralnej. Ledwie kilka tysięcy rodowitych gdańszczan wywodziło się z przedwojennej gdańskiej Polonii.

Początkowo restauracja zabytkowego centrum w historycznym kształcie nie była przesądzona, rozważano bowiem nadanie miastu charakteru całkowicie nowoczesnego. Zwyciężyła jednak koncepcja zachowania struktury urbanistycznej miasta w jego historycznej formie. Niezwykle ważna była decyzja Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Gdańsku z 11 X 1947 r. o uznaniu centrum miasta w granicach nowożytnych fortyfikacji za zabytek.

Podstawowym założeniem powojennej odbudowy było zachowanie wszystkich zabytkowych budowli niemieszkalnych (sakralnych, obronnych, użyteczności publicznej), zwłaszcza, że przetrwały działania wojenne w relatywnie dobrym stanie. Rozpoczęto poszukiwania wywiezionych i ukrytych zabytkowych ruchomości. Cenną pomocą były osobiste wskazówki przebywającego nadal po 1945 r. w Gdańsku dawnego konserwatora E. Volmara. Zachowane ruchomości dokładnie zabezpieczano, a uszkodzone poddawano zabiegom konserwatorskim. Jednocześnie prowadzono prace konserwatorsko-budowlane przy zabytkowych budowlach.

Pod koniec lat 40. XX w. rozpoczął się długotrwały proces przywracania miastu świetności. Program kompleksowej odbudowy i rewaloryzacji obiektów zabytkowych objął w całości najcenniejszą dzielnicę śródmieścia – Główne Miasto. Kościoły i gmachy publiczne, które w większości ocalały, przeszły gruntowny remont, natomiast kamieniczki odbudowano z wykorzystaniem podpiwniczeń, murów i zachowanych fasad. Zachowano nienaruszoną strukturę urbanistyczną i przebieg ulic.

Przy odbudowie innych dzielnic historycznego centrum – Starego Miasta, Starego Przedmieścia, Spichlerzy, Nowych Ogrodów – przyjęto zasadę odbudowy i rewaloryzacji jedynie najcenniejszych obiektów zabytkowych.

Mogłoby się wydawać, że podnoszące się z ruin miasto, zasiedlone w większości przez nowych mieszkańców, nie potrafi już odegrać wielkiej historycznej roli. Gdańsk stał się jednak głównym w kraju ośrodkiem sprzeciwu wobec systemu komunistycznego narzuconego przez Związek Radziecki Europie Środkowej i Wschodniej, wobec podziału Europy żelazną kurtyną. Idea wolności znalazła po raz kolejny silny oddźwięk.

W grudniu 1970 r. rozpoczęły się na Wybrzeżu robotnicze strajki, doszło do starć z milicją i wojskiem. Śmierć protestujących odbiła się w Polsce głośnym echem, a rozmiar demonstracji był dla komunistycznych władz całkowitym zaskoczeniem. Bezpośrednim skutkiem strajków była zmiana rządzącej ekipy. Coraz silniejsza była działalność demokratycznej opozycji, żądającej poszanowania praw człowieka.

W kwietniu 1978 r. w Gdańsku zawiązał się Komitet Założycielski Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża. Jego działalność sprawiła, że kiedy w sierpniu 1980 r. po raz kolejny zastrajkowali gdańscy stoczniowcy, ważniejsze od haseł socjalnych były postulaty natury wolnościowo-politycznej.

Robotnicy zażądali przywrócenia do pracy wyrzuconej działaczki Wolnych Związków Zawodowych Anny Walentynowicz. Przywództwo strajkujących objął Lech Wałęsa. Strajkujący sformułowali 21 Postulatów, ogłoszonych w niedzielę 17 sierpnia (tablice z postulatami zostały wpisane w 2003 r. na Światową Listę Dziedzictwa Kulturowego UNESCO „Pamięć Świata”).

Trzy pierwsze dotyczyły zagwarantowania prawa do tworzenia wolnych związków zawodowych, prawa do strajku oraz wolności słowa i publikacji. Doświadczenie poprzednich strajków i protestów oraz działalność organizacji opozycyjnych dała zaskakujące rezultaty: do strajku przyłączali się robotnicy z całego kraju, intelektualiści, studenci, pracownicy umysłowi. Strajk zaczął się przekształcać w ruch ogólnospołeczny. Groźba strajku powszechnego zmusiła władze do ustępstw. Na mocy podpisanych 31 sierpnia w Sali BHP Stoczni Gdańskiej porozumień pracownicy – po raz pierwszy w krajach komunistycznych – uzyskali prawo do powołania niezależnych od władz związków zawodowych.

17 września zebrani w Gdańsku delegaci organizacji regionalnych i zakładowych z całego kraju powołali Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność" z siedzibą w Gdańsku. Na czele Krajowej Komisji Porozumiewawczej stanął Lech Wałęsa. Rok po strajkach sierpniowych odbył się w gdańskiej hali Olivia I Zjazd NSZZ „Solidarność”. Delegaci uchwalili na nim „Posłanie do ludzi pracy Europy Wschodniej”, w którym wyrażali poparcie dla robotników krajów „bloku wschodniego”, w tym ZSRR, i zachęcali ich do zakładania za przykładem „Solidarności” wolnych związków zawodowych w swoich krajach.

13 grudnia 1981 r. władze komunistyczne kierowane przez generała Wojciecha Jaruzelskiego ogłosiły wprowadzenie stanu wojennego. Kilka tysięcy działaczy „Solidarności” zostało internowanych. W centrum Gdańska, także pod bramą stoczni, doszło do wielkich demonstracji protestacyjnych; urządzano je odtąd regularnie. W 1983 r. Lech Wałęsa, którego tymczasem pod naciskiem światowej opinii publicznej uwolniono, otrzymał pokojową nagrodę Nobla.

Rok 1986 r. przyniósł próby powrotu do jawnej działalności opozycyjnej, a latem 1988 r. przez Polskę przeszła kolejna fala strajków. Pod ich wpływem władze zaczęły skłaniać się do ustępstw. Zaproponowały rozmowy „okrągłego stołu" z opozycją, do których doszło w 1989 r. Jednym z ich efektów była zgoda na częściowo wolne wybory parlamentarne, w których rządząca partia komunistyczna poniosła całkowitą klęskę. Rozpoczęło się przekazywanie władzy przedstawicielom narodu, rozpoczął się rozpad imperium sowieckiego – koniec zimnej wojny. Rozbicie systemu komunistycznego nie było oczywiście wyłączną zasługą gdańszczan. Robotnicy i intelektualiści skupieni w Stoczni Gdańskiej latem 1980 r. znaleźli jednak sposób na pokonanie go drogą pokojową.

Gdańsk jest jednym z największych miast Polski. Liczy 457 tys. mieszkańców (zespół miejski ok. 830 tys.). Jest siedzibą kilkunastu wyższych uczelni (ponad 60 tys. studentów), wielkim ośrodkiem przemysłowym, jednym z największych portów na Bałtyku. Gdański port lotniczy im. Lecha Wałęsy należy do trzech (obok Warszawy i Krakowa) najważniejszych w Polsce. Zabytkowe centrum historyczne miasta oraz historyczne miejsca upamiętniające dramatyczną historię XX w. są magnesem ściągającym rocznie prawie 1,5 miliona turystów. Ponadto Gdańsk jest największym na świecie centrum obróbki i sprzedaży bursztynu.

   Powrót