Ostatecznie w wyniku II rozbioru Polski w 1793 r. Gdańsk trafił na ponad 100 lat pod panowanie pruskie (z przerwą w latach 1807-1814, kiedy istniało podporządkowane Napoleonowi Wolne Miasto). Jako ważna twierdza bałtycka był w czasie wojen napoleońskich dwukrotnie oblegany (w 1807  i 1813 r.), a przebieg obu oblężeń wszedł do podręczników sztuki wojennej. Po przejściu pod panowanie pruskie nastąpił pewien upadek gospodarczy miasta, jednak pozostał Gdańsk jedną z najważniejszych twierdz Europy.

 

Możliwości Gdańska ograniczone zostały przez peryferyjne w ramach Prus położenie i odcięcie przez system celny i bariery transportowe od naturalnego zaplecza gospodarczego. Pierwszy okres panowania pruskiego nie wprowadził zasadniczych zmian w strukturę historycznego centrum. Wielkie zniszczenia przyniosło miastu dopiero oblężenie z 1813 r. Na terenie śródmieścia 112 domów i 197 spichlerzy zostało zniszczonych, a 1100 uszkodzonych.

 

Rozwój portu gdańskiego i stoczni były dodatkowo hamowane przez szereg ograniczeń budowlanych związanych z twierdzą. Utrudniały one wyjście z inwestycjami poza obszar ścisłego centrum, co skutkowało nadmiernym ścieśnieniem zabudowy, choć nowoczesne prawodawstwo, jakie wprowadzono w Królestwie Pruskim (ordynacja miejska), miało pozytywny wpływ na uporządkowanie stosunków budowlanych. Zmianie ulegał krajobraz śródmieścia. Pojawiło się wiele nowych klasycystycznych elewacji domów i spichlerzy, odbudowywanych po zniszczeniach wojennych. Nowe, bardziej okazałe obiekty budowano na obrzeżach centrum (Długie Ogrody, Dolne Miasto, północna część Starego Miasta). Mimo ograniczeń Gdańsk rozwijał się jednak jako miasto garnizonowe i urzędnicze, szczególnie od momentu uzyskania statusu stolicy prowincji Prusy Zachodnie (19 III 1877 r.).

Pod koniec XIX i na początku XX w. nastąpił szybszy rozwój przemysłu, szczególnie stoczniowego. Było to związane m.in. z doprowadzeniem linii kolejowej oraz stopniowym znoszeniem wojskowych ograniczeń budowlanych. W 1875 r. miasto miało 97 tys. mieszkańców, a w 1912 – 120 tys. Po likwidacji fortyfikacji pasa zachodniego (1895), śródmieście zyskało styczność z dzielnicami zachodnimi (Nowe Ogrody, Zaroślak). Po linii dawnych fos wytyczono arterię komunikacyjną północ-południe, w kierunku której zaczęło się przesuwać rzeczywiste centrum miasta, zwłaszcza kiedy znajdujące się wzdłuż niej parcele zaczęto zabudowywać reprezentacyjnymi gmachami urzędów, banków, hoteli, dworca kolejowego.

---