• wartownia nr 1
• wartownia nr 3
• koszary – wartownia nr 6
• placówka „Fort”
• placówka „Elektrownia”
• placówka kpr. Szamlewskiego
• wieża obserwacyjna i bunkier

17 maja 2001 r., decyzją Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, zostały wpisane do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-1219.

Fot. ROBiDZ w Gdańsku

Do II połowy XVII wieku Wisła uchodziła bezpośrednio do morza. Jednakże poważnym problemem było zamulanie ujścia niesionymi przez rzekę masami piasku i mułu. W znacznym stopniu utrudniało to żeglugę i zmuszało Gdańszczan do ciągłego pogłębiania toru wejściowego do portu.

W drugiej połowie XVII wieku niesione przez Wisłę wielkie masy mułu i piasku utworzyły łachy po obu stronach jej ujścia, z głównym kanałem wejściowym do portu wciąż utrzymywanym za pomocą prac bagrowniczych na osi ujścia Wisły. Łachy powstałe po obu stronach ujścia Wisły określono jako Ost-plaate i West-plaate. Kanał powstały pomiędzy łachą West-plaate a stałym lądem był o wiele mniej narażony na zamulanie, dlatego dość szybko zaczęto używać go jako głównego wejścia do portu gdańskiego.

Łacha West-plaate dość szybko, rozrastając się od nanosów wiślanych, przekształciła się w wyspę nazywaną Westerplatte. Ostateczne ukształtowanie nowego kanału wejściowego do portu gdańskiego (Das neue Fahrwasser) nastąpiło w I połowie XVIII wieku. W tym samym okresie (dokładnie w 1734 r.) na Westerplatte wylądowały francuskie oddziały posiłkowe, wznosząc pierwsze na tym terenie umocnienia – obóz szańcowy.

Po zajęciu przez Prusy terenów Nowego Portu wraz z Wisłoujściem i Westerplatte, przystąpiono do budowy nowych umocnień. W latach 1788–1790 powstały na Westerplatte drewniano-ziemne szańce nr I–IV. Największy z nich, nr I, usytuowano na cyplu Westerplatte. Zaopatrzono go w potężną, ziemną, okrągłą redutę-działobitnię. Wszystkie szańce Westerplatte uzyskały formy nieregularne, wielkością dostosowane do funkcji, kształtem zaś do terenu.

Po utworzeniu się, w 1843 r., nowego ujścia Wisły – Wisły Śmiałej, przystąpiono do zamknięcia groblą najstarszego, historycznego ujścia. W ten sposób dawna wyspa Westerplatte przekształciła się w półwysep.

W II połowie XIX wieku na terenie Westerplatte, nad brzegiem morza, wzniesiono dwie, pierwsze w Gdańsku, ziemne baterie nadbrzeżne. W latach 90. XIX wieku otrzymały one niskie betonowe przedpiersia i otoczone zostały stanowiskami dla piechoty. Zlikwidowano zarazem stare szańce nr II i III. W 1908 r. zlikwidowano także stare baterie nadbrzeżne, a w miejscu dawnego szańca nr I wzniesiono nowoczesną żelbetową baterię artylerii nadbrzeżnej, strzegącą wejścia do portu (Bateria Molowa). Przy reorganizacji systemu dowodzenia artylerią nadbrzeżną rejonu Gdańska, na Westerplatte zbudowano stanowisko dowodzenia jej komendanta (późniejsza placówka „Fort”).

Po I wojnie światowej i w wyniku ustaleń traktatu wersalskiego, Gdańsk stał się wolnym miastem, a jego fortyfikacje zostały całkowicie zdemilitaryzowane. Półwysep Westerplatte został wówczas przekształcony w tereny rekreacyjne z plażą, stając się popularnym miejscem wypoczynku Gdańszczan.

Znaczna część półwyspu Westerplatte została w 1925 r. przekazana państwu polskiemu na potrzeby przeładunku broni i amunicji. Obszar ten, nazwany Wojskową Składnicą Tranzytową, obsadziła 18 stycznia 1926 r. polska załoga wartownicza. W początkowym okresie funkcjonowania składnicy wzniesiono jedynie bocznicę kolejową, magazyny amunicyjne oraz basen Amunicyjny. Dopiero wobec coraz realniejszej groźby hitlerowskiego ataku na składnicę, wybudowano na Westerplatte w latach 1933–1934 cztery wartownie z lekkimi żelbetowymi schronami w podpiwniczeniu (ich projektantem oraz głównym twórcą taktycznych założeń obrony Westerplatte był płk Józef Siłakowski).

W 1936 r. w centrum obwodu wartowni wzniesiono budynek koszar, częściowo przystosowany do obrony. Jego projektantem był najprawdopodobniej prof. Jan Zachwatowicz. Całość terenu, już od początku funkcjonowania składnicy, otoczona została murem ceglanym (od strony kanału portowego i u nasady półwyspu) oraz zasiekami z drutu kolczastego (od strony morza).

Załogę Wojskowej Składnicy Tranzytowej stanowiła kompania wartownicza. W dniu wybuchu wojny liczyła ona około 220 osób. Dowódcą składnicy był major Henryk Sucharski.

Obecnie w wartowni nr 1 mieści się oddział Muzeum Historycznego Miasta Gdańska

   Powrót