Domy wznoszono od stuleci z materiałów najbardziej dostępnych. W okresie średniowiecza zarówno w mieście, jak i na wsi było nim drewno. Zabudowa miejska stopniowo ewoluowała ku materiałom bardziej trwałym, domy drewniane zastępowano szachulcowymi. Ich szkieletową konstrukcję wypełniano gliną, a następnie cegłą. Łatwopalność takich siedzib doprowadziła do wydania odpowiednich rozporządzeń zabraniających budowy drewnianych domów i popierających budownictwo murowane.

 

Najcenniejszą grupę miejskich obiektów mieszkalnych stanowi na Pomorzu zabudowa Głównego Miasta w Gdańsku. Ośrodek ten przez stulecia stanowił dla mniejszych miast źródło inspiracji. W XV wieku ukształtował się ostatecznie średniowieczny dom gdański. Zasadniczą funkcję konstrukcyjną w gotyckim domu pełniły ściany boczne, które były jednocześnie murem ogniowym i w swej znacznej grubości mieściły komin. Do połowy XIX wieku większość kamienic w mieście zachowała od frontu wysoką sień, w trakcie środkowym schody prowadzące na piętra, a w trakcie tylnym jedno pomieszczenie z wydzielonym wąskim korytarzem prowadzącym na podwórze.

 

O ile dyspozycja wnętrza została określona w średniowieczu, o tyle wystrój architektoniczny fasady ulegał ciągłym przemianom dostosowując się do panujących stylów. Fasady gdańskich kamienic reprezentują wszystkie odmiany stylowe od gotyku po klasycyzm. Fasady gotyckie operowały w zwieńczeniu szczytem schodkowym (ul. Ogarna 112) i jego odmianą o półkolistych stopniach i okrągłych prześwitach (ul. Dziana 9/10, ul. Powroźnicza 23), stosowały szczyty z krenelażem (ul. Długa 47) lub attykę (ul. Szeroka 75/76, ul. Chlebnicka 14). Poza szczytem elewacje gotyckie zdobiono profilowanymi filarami międzyokiennymi biegnącymi przez wszystkie kondygnacje (Długi Targ 43).

 

Od XVI wieku fasady gdańskich domów zaczęto wznosić w stylu renesansowym w dwóch zasadniczych odmianach. W pierwszej akcentowano podziały horyzontalne i stosowano pilastry w antycznych porządkach (ul. Długa 37, Lwi Zamek – ul. Długa 35, Dom Ferberów – ul. Długa 28, Dom Angielski – ul. Chlebnicka 16), w drugiej, powszechniejszej, nawiązywano do ceglano-kamiennej architektury niderlandzkiej. Kamienice tego typu miały elewacje licowane drobną cegłą, w przyziemiu kamieniarską oprawę portalu, a na poszczególnych piętrach drobne elementy kamienne w formie główek, rautów, szyszek.

 

Szczyty gdańskich kamienic Fot. Aleksandra Kołtońska

W szczycie kamienicy skupiała się zasadnicza dekoracja złożona z ornamentu określanego mianem okuciowego (ul. Długa 45, ul. Chlebnicka 1, ul. Elżbietańska 3). Do wyjątków należały w tym okresie elewacje o dekoracji figuralnej, której najdoskonalszym przejawem jest Złota Kamienica przy Długim Targu 41. W fasadach barokowych, które pojawiły się w XVII wieku dążono do ujednolicenia ogólnego wyrazu. Nie dzielono ich poprzecznymi gzymsami, nie wyodrębniano tak mocno partii szczytowych, częściej operowano tynkowanym licem. Najciekawsze przykłady barokowych elewacji to kamienice przy Długim Targu 3 i 20 (obie z ok. 1680 r.) z charakterystycznymi pilastrami zdobionymi postaciami kariatyd i atlantów.

W XVIII w. w fasadach dominowały malownicze formy szczytów przy prostych tynkowanych ścianach. Późny barok wprowadził subtelne portale z rokokowym ornamentem i ażurową dekoracją w nadświetlach (ul. Grobla 11, portale przy ul. Piwnej 12 i Długim Targu 29). Wyjątkowym pięknem charakteryzuje się elewacja frontowa Domu Uphagena (1776 r.) łączącą rokokową ornamentykę z klasycznymi podziałami.

 

Rozważając zagadnienia związane z rozwojem i przeobrażeniami kamienicy, należy wspomnieć również o przedprożach, uznawanych za najoryginalniejszy wytwór gdańskiej architektury mieszkalnej. Przedproża powstały w celu wygodnego wejścia do piwnic. W okresie gotyku były budowane z drewna a od frontu posiadały kamienne płyty (ul. Mariacka 1), w okresie renesansu - murowane z kutymi balustradami i kamiennym słupkiem (ul. Mariacka 13). Największy rozkwit gdańskie przedproża osiągnęły w okresie baroku (Piwna 59/60, Długi Targ 41). W miejsce kutych balustrad pojawiły się płyty z dekoracją rzeźbiarską lub kamienne tralki. Słupki przedprożowe nabrały nowych kształtów, z upodobaniem zaczęto stosować kamienne kule. Największy zespół gdańskich przedproży zachował się na ulicy Mariackiej.

 

 

Źródło www.kobidz.com

 

   Powrót