Kategoria "Obiekty sakralne - koscioły" zawiera kościoły i kaplice, budynki klasztorne, kaplice cmentarne, zespoły kalwaryjne, dzwonnice i przykłady małej architektury sakralnej - kapliczki.

Na terenie województwa pomorskiego, wśród ponad 400 obiektów sakralnych objętych ścisłą ochroną konserwatorską, reprezentowane są świątynie większości wyznań obecnych niegdyś na tych terenach. Oczywiście przeważają wśród nich kościoły rzymskokatolickie i ewangelickie. Pojedyncze obiekty w tej grupie nie pełnią obecnie funkcji sakralnej (np. dawny gotycki kościół w Helu jest siedzibą muzeum).

Najstarsze zachowane obiekty sakralne związane są ze sprowadzeniem na te tereny zakonów mniszych (cystersów i norbertanek). Fundacji tych dokonali w XII i XIII wieku książęta pomorscy. Zachowane do dziś kościoły i klasztory w Oliwie, Żukowie, Żarnowcu czy Pelplinie kryją w swych gotyckich murach pozostałości tych pierwotnych założeń. W XIII w. do ośrodków miejskich Gdańska, Tczewa i Słupska przybyli za sprawą książąt pomorskich dominikanie.

Zasadnicza część licznie reprezentowanej na Pomorzu gotyckiej architektury sakralnej powstała w okresie, gdy ziemie te znalazły się pod panowaniem Krzyżaków (XIV i XV w.) W tym czasie powstała na tyle gęsta sieć kościołów parafialnych, że przez następne stulecia nie było potrzeby jej rozwijania.

Zakon nie był jednak jedynym fundatorem kościołów w tym okresie. Kartuzów sprowadził na ziemię gdańską Jan z Rusocina, budowę okazałych miejskich kościołów parafialnych (Gdańsk, Chojnice, Lębork, Puck, Słupsk, Starogard, Tczew) i kolejnych fundacji klasztornych finansowało mieszczaństwo.

Najsilniejszym ośrodkiem miejskim na Pomorzu był zawsze Gdańsk. Powstające nad Motławą monumentalne kościoły halowe były wzorem dla architektury całego regionu. Wznoszony przez półtora wieku kościół Mariacki (1343-1502) to największa ceglana świątynia gotycka w Europie i symbol potęgi gdańskiego patrycjatu.

Renesansowej architektury sakralnej nie ma na Pomorzu. Złożyły się na to co najmniej dwie przyczyny: istnienie już wówczas dużej ilości murowanych kościołów, a także nadejście reformacji. Protestanci na trwałe lub czasowo przejęli większość istniejących świątyń. Ożywienie ruchu budowlanego nastąpiło dopiero w XVII i XVIII stuleciu. W większości były to dość skromne świątynie wiejskie wznoszone z drewna lub w konstrukcji szkieletowej (Borzyszkowy, Brzeźno Szlacheckie, Kiezmark, Świerki, Ciecholub, Czapelsko). Dość często nowy korpus dostawiano do gotyckiej wieży pozostałej po zniszczonym kościele (np. Charnowo).

Prawdziwie barokowa architektura związana jest przede wszystkim z nowymi fundacjami klasztornymi (np. jezuici w Chojnicach i Starych Szkotach pod Gdańskiem, reformaci w Wejherowie) powstałymi przy finansowym wsparciu możnych rodów pomorskich, takich jak Wejherowie czy Doręgowscy. Barokowy jest również zespół kilku najstarszych kaplic w Kalwarii Wejherowskiej, której założenie zainicjował opat oliwski Aleksander Kęsowski, w tym stylu wzniesiono również wiejski kościół w Pogódkach (fundacja opatów pelplińskich). Odosobniony przykład stanowi Kaplica Królewska w Gdańsku powstała z inicjatywy króla Jana Sobieskiego i zaprojektowana przez królewskiego architekta Tylmana van Gameren. Klasycyzm (kościół ewangelicki w Sztumie), podobnie jak renesans, nie znalazł na Pomorzu podatnego gruntu.

Opisy wybranych kościołów: Gdańsk - Kaplica Królewska Gdańsk - kościół św. Mikołaja Gdańsk - zespół kościoła i klasztoru franciszkanów Gnojewo - kapliczka Jasień - kościół ewangelicki  Klonówka - kościół pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej Kołczygłowy - kościół pw. Chrystusa Króla Kończewice - kościoł pw. Matki Bożej Wniebowzięcia Sopot - kościół ewangelicko-augsburski pw. Zbawiciela Waplewo - kaplica grobowa (obecnie kościół pw. św. Maksymiliana Kolbe)

   Powrót