Kościół rektorski pw. Świętej Trójcy

W 1419 r. papież Marcin V zezwolił franciszkanom na założenie klasztoru w Gdańsku. Teren pod budowę nowej siedziby mnisi otrzymali w zachodniej części Starego Przedmieścia przy ul. Rzeźnickiej i prostopadłej do niej dzisiejszej ul. Świętej Trójcy. Pierwsze zabudowania klasztorne wzniesiono ok. 1420 r., ok. 1431 r. powstała niewielka murowana świątynia w miejscu dzisiejszego prezbiterium. Ostatecznie prezbiterium zbudowano w latach 1480-1495 z wykorzystaniem murów wcześniejszej budowli. Korpus nawowy budowano równolegle z prezbiterium od ok. 1481 r., jednak katastrofa budowlana w 1503 r. (zawalenie się ściany północnej wraz z pięcioma filarami i sklepieniem) opóźniły ten proces. Prace zakończono w 1514 r. (data na sklepieniu nawy).

Zespół kościoła i klasztoru franciszkanów w Gdańsku Fot. Dorota Hryszkiewicz

W latach 20. XVI w., wraz z nadejściem do Gdańska nowych prądów religijnych, konwent gdański ulegał stałemu osłabieniu. Około 1555 r. w klasztorze było już tylko pięciu braci i urzędujący gwardian o. Jan Rollaw, który przekazał prawa własności całego zespołu franciszkańskiego Radzie Miasta. W 1651 r. przy kościele Świętej Trójcy powstała parafia gminy luterańskiej.

W 1945 r. uległ zniszczeniu dach i sklepienia nad prezbiterium. W latach 1949-60 odgruzowano prezbiterium i założono metalową więźbę dachową, w 1983 r. zakończono rekonstrukcję sklepień.

Kościół Świętej Trójcy to ceglana, monumentalna świątynia gotycka (długość 88 m). Korpus nawowy tworzy trójnawowa, hala z rzędem kaplic wzdłuż dłuższych boków (przypory wewnętrzne). Prezbiterium wąskie, pięcioprzęsłowe na planie zbliżonym do prostokąta. Wnętrze korpusu nawowego i prezbiterium są tej samej wysokości. Ośmioboczne filary międzynawowe dźwigają gęsto żebrowane sklepienie sieciowe.

We wnętrzu zachowały się m.in.: późnogotyckie stalle chórowe (1510-11 r.), gotycki krucyfiks (1500 r.), dwa niekompletne poliptyki wykonane w gdańskim warsztacie Mistrza Michała z Augsburga, późnogotycka ambona (1541 r.), prospekt organowy z bogatym ornamentem akantowym (1703-04 r.) i zespół epitafiów ściennych. Wśród nich renesansowe epitafium Henryka Möllera (1567 r.) i manierystyczne epitafium neapolitańskiego podróżnika Jana Bernarda Bonifacio markiza d’Orii.

Na uwagę zasługują trzy barokowe świeczniki (średnice 2,50 m i 1,90 m), do których zachowały się na strychu kołowroty pozwalające na ich opuszczanie i podnoszenie. Na filarze międzynawowym przykład bardzo ciekawej renesansowej polichromii ściennej z 1580 r., w posadzce kościoła ok. 170 płyt nagrobnych, w tym płyta znanego gdańskiego ludwisarza Hermana Benningka (1568 r.)

 

Kaplica św. Anny

Wedle tradycji powstała na zlecenie króla Kazimierza Jagiellończyka, została dostawiona do zachodniej elewacji kościoła Świętej Trójcy, poza trenem należącym do franciszkanów. W pierwszym etapie, po 1460 r. wzniesiona jako niewysoka kaplica bez sklepień, następnie ok. 1505 r. przebudowana. Podwyższono wówczas ściany do obecnej wysokości, założono sklepienia i wzniesiono szczyt. Prace nad przebudową prowadzili budowniczowie miejscy i zakonni sprowadzeni z południowych Niemiec. Wraz z nadejściem reformacji funkcję kaznodziei sprawowali w kaplicy kapelani z kościoła Świętej Trójcy, a dobrami jej zarządzali rektorzy tego kościoła. W 1709 r. tzw. kościół polski św. Anny (kazania w języku polskim) usamodzielnił się zyskując własnego kaznodzieję. W pierwszej połowie XIX w. funkcję tę sprawował lektor języka polskiego w gdańskim Gimnazjum Akademickim - pastor Krzysztof Celestyn Mrongowiusz. W 1876 r. rozwiązano gminę polską, a kaplica na powrót podporządkowana została kościołowi Świętej Trójcy.

W 1945 r. ucierpiał w niewielkim stopniu jedynie dach budynku. Kaplica św. Anny to budowla pięcioprzęsłowa wniesiona na planie równoległoboku. Kaplica posiada salowe wnętrze nakryte kopulastym sklepieniem gwiaździsto-sieciowym. Wewnętrzne ściany zostały rozczłonkowane arkadami przyściennymi (system przypór wewnętrznych). Na wyposażenie kaplicy składają się: barokowy ołtarz główny z poł. XVII w. z obrazem "Powrót syna marnotrawnego", ambona z polskojęzycznymi wersetami z Biblii (1721 r.), empora organowa z II ćw. XVII w. i prospekt organowy z 1710 r. W dachu kaplicy (od strony północnej) znajduje się facjatka transportowa (magazynowa funkcja strychu), a w jej zwieńczeniu niewielki dzwon odlany w ludwisarni Jana Anthony’ego (1745 r.).

 

Klasztor

Budowę zasadniczej bryły klasztoru poprzedzały zabudowania tymczasowe. W latach 1431-90 zbudowane zostały dwa skrzydła klasztorne. W ciągu wschodnim znajdował się mały refektarz i pomieszczenia franciszkańskiej biblioteki, a na piętrze dormitorium. W skrzydle południowym – sień, kuchnia i wielki refektarz. Przed 1503 r. istniał już krużganek, który częściowo uległ zniszczeniu w trakcie katastrofy budowlanej w 1503 r., ucierpiał wtedy również wielki refektarz. Odbudowa trwała do 1514 r., ok. 1522 wzniesiono kapitularz.

W 1555 r., gdy zabudowania franciszkańskie przejęło miasto, w klasztorze urządzono znaną gdańska szkołę łacińską - od 1643 nosząca nazwę Gimnazjum Akademickie (działało w murach klasztornych do 1807 r.). W tym okresie (II poł. XVI w.) wzniesiono nowe budynki w zachodnim skrzydle czworoboku klasztornego (sale lekcyjne i pomieszczenia mieszkalne) i przeprowadzono liczne adaptacje pomieszczeń. W 1596 r. w murach byłego klasztoru powstała Biblioteka Rady Miasta Gdańska – wyodrębniona z biblioteki gimnazjalnej. Dawne pomieszczenia klasztorne zaczęły pełnić nowe funkcje. Mały Refektarz stał się Małym Audytorium Anatomicznym, w Wielkim Refektarzu urządzono Auditorium Maximum, Kapitularz podzielono na dwie sale lekcyjne i tylko dawna książnica klasztorna zachowała swą biblioteczną funkcję (Bibliotheca Senatus Gedanensis).

Po zniszczeniach wojennych epoki napoleońskiej, w 1829 r. budynki klasztorne zostały wykupione od miasta przez wojsko i zamienione na szpital garnizonowy, następnie na magazyn uzbrojenia. W 1848 r. w murach klasztoru osiedlił się gdański rzeźbiarz i miłośnik starożytności – Rudolf Freitag. Z jego inicjatywy w części pomieszczeń została otwarta ekspozycja pod nazwą Muzeum Sztuki i Starożytności Prus Zachodnich (zaczątek późniejszego Muzeum Miejskiego). Aby przystosować budynek do celów muzealnych, w latach 1867-72 przeprowadzono jego generalny remont. W 1873 r. na parterze gmachu poklasztornego otwarto ekspozycję Muzeum Miejskiego. W 1945 r. w wyniku pożaru uległy zniszczeniu dachy i górne kondygnacje budynków. Prace zabezpieczające podjęto niezwłocznie, a do 1956 r. cały gmach został odbudowany.

Klasztor wzniesiony jest na planie nieregularnego czworoboku. Centrum założenia stanowi otoczony krużgankami wirydarz. W skrzydle wschodnim, w najbliższym sąsiedztwie prezbiterium kościoła znajduje się pierwotny Mały Refektarz. Za nim mieści się dawna Biblioteka Klasztorna. W skrzydle południowym znajduje się okazały, wysunięty przed lico skrzydła wschodniego Kapitularz, ze sklepieniem kryształowym wspartym na jednej kolumnie, sień z klatką schodową, dawne pomieszczenia kuchenne i Wielki Refektarz. Krużganek obiegający wirydarz posiada sklepienia kryształowe.

Obecnie budynek klasztoru pofranciszkańskiego mieści Dział Sztuki Dawnej Muzeum Narodowego w Gdańsku. W jego ramach prezentowanych jest 12 ekspozycji stałych, wśród nich malarstwo gdańskie XVI-XVIII w., malarstwo flamandzkie i holenderskie XVI-XVIII w., średniowieczna plastyka na Pomorzu i największa duma muzeum - tryptyk „Sąd Ostateczny" Hansa Memlinga.

   Powrót