Folwarki, jako duże gospodarstwa rolne, prowadziły zakrojoną na szeroką skalę oraz zróżnicowaną produkcję. W skład zabudowań folwarcznych wchodziły budynki inwentarskie (np. kurniki, stajnie, obory, owczarnie i chlewnie), magazynowe (np. spichlerze, stodoły, silosy i lodownie), produkcyjne (np. gorzelnie, młyny, mleczarnie, tartaki lub cegielnie) oraz obiekty pomocnicze (np. wagi, kuźnie, wozownie, warsztaty i stolarnie). W ramach zespołów folwarcznych budowano również kolonie mieszkalne dla pracowników folwarcznych, składające się z domów mieszkalnych, przynależących do nich niewielkich budynków gospodarczych oraz niekiedy szkół. Domy mieszkalne, w zależności od tego dla ilu rodzin były przeznaczone, nazywano bliźniakami, czworakami, sześciorakami i ośmiorakami lub określano je jedną ogólną nazwą: „czworaki”. Budowano także osobne domy dla robotników sezonowych. W większych majątkach wznoszono domy jednorodzinne dla zarządców, zwane rządcówkami, oraz osobne domy dla ogrodników.

Najstarsza zabudowa folwarczna była wznoszona z drewna, w konstrukcji zrębowej lub ryglowej, wypełnionej gliną lub cegłą. Od końca XVIII w. zaczęło się rozwijać budownictwo murowane z cegły, względnie cegły i kamienia, które w końcu XIX w. stało się powszechne i niemal całkowicie (za wyjątkiem stodół) wyparło wcześniejsze konstrukcje drewniane. Dla zabudowy gospodarczej II poł. XIX istotne było pojawienie się nowych rozwiązań konstrukcyjnych z zastosowaniem żelaza. W II połowie XIX w., w związku z narastającą intensyfikacją produkcji oraz rozwojem przemysłu rolno-spożywczego, wiele folwarków zostało rozbudowanych. Równocześnie zaczęto przywiązywać większą wagę do estetyki zabudowań gospodarczych. Folwarki towarzyszące bogatym rezydencjom zaczęły w tym czasie nabierać cech niemal reprezentacyjnych - świadczyły o postępowości i zamożności właścicieli. W okazalszych budynkach stosowano formy zaczerpnięte z aktualnie panujących stylów architektury europejskiej, skromniejsze otrzymywały prostą dekorację uzyskiwaną przez zróżnicowany sposób ułożenia cegieł. Szczególnie dekoracyjnie traktowano budynki, którym przypisywano większa rangę gospodarczą lub sytuowano je bliżej dworu, jak np. spichlerze, stajnie dla koni wyjazdowych oraz kurniki, względnie gołębniki.

Na obszarze województwa pomorskiego większe skupiska folwarków występują w pasie nadmorskim, na Kociewiu oraz na Pojezierzu Iławskim. W regionach tych stanowią ważny, miejscami wręcz dominujący element krajobrazu kulturowego wsi. Niestety, należą też do najmniej cenionych i najbardziej zaniedbanych zabytków. Wiele z dawnych okazałych przestrzennie i architektonicznie zespołów zostało w czasach powojennych zdziesiątkowanych oraz znajduje się w tak złym stanie technicznym, że trudno jest dopatrzyć się w nich ich dawnej urody. Tylko niektóre zespoły znalazły właścicieli, którzy poddali je renowacji i przywrócili życiu.

Opisy wybranych obiektów:

Spichlerz w Cieszynowie Spichlerz w Jasieniu Stadnina koni w Kwidzynie Miłosnej Kuźnia w Prakwicach Kurnik w Starej Jani

   Powrót