Zamek w Malborku jest dawną siedzibą władz zakonu Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, zwanym potocznie Krzyżakami i jednocześnie stolicą państwa zakonnego. Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie powstał w czasie trzeciej wyprawy krzyżowej do Ziemi Świętej w roku 1190. Początkowo działał jako bractwo szpitalników w Akce, w roku 1198 po otrzymaniu reguły bractwa, przekształcił się w zakon rycerski. Zakony rycerskie, biorące udział w krucjatach, były zgromadzeniami religijnymi złożonymi z mnichów-rycerzy. Zakon krzyżacki był jednym z trzech takich zgromadzeń obok templariuszy i joannitów.

 

Pod względem kubatury jest największym w Europie zamkiem z cegły. W ciągu 40 lat do jego budowy zużyto ok. 12 tys. ton kamieni fundamentowych i 3,5 mln ręcznie formowanych i wypalanych cegieł.

 

Budowa najstarszej części malborskiego zamku – Zamku Wysokiego, rozpoczęła się w latach 1274–1275 – wzniesiono jego mury obwodowe. Budowa skrzydeł wewnętrznych trwała do 1300 roku. W latach 1295-1302 wzniesiono mury obwodowe Średniego Zamku, a do 1330 roku zbudowano m.in. Wielki Refektarz i Pałac Wielkiego Mistrza. W związku z upadkiem Akkonu w Palestynie, podjęta została decyzja o ostatecznym przeniesieniu siedziby władz zakonu do Prus. Wielki mistrz zakonu Siegfried von Feuchtwangen 14 września 1309 roku przeniósł do Malborka swój urząd. Zamek awansował do roli stolicy jednego z najpotężniejszych państw na południowym wybrzeżu Bałtyku.

  

W pierwszej połowie XIV wieku rozbudowany został kościół zamkowy i kaplica św. Anny (miejsce pochówków wielkich mistrzów), mieszczące się na Zamku Wysokim. W niszy zewnętrznej kościoła od strony wschodniej ustawiona została 8-metrowej wysokości statua Matki Boskiej pokryta różnobarwną mozaiką.

 

Dawne podzamcze rozbudowano - powstał obszerny i funkcjonalny Zamek Średni, dostępnym dla rycerzy – gości z Europy Zachodniej. Oprócz pomieszczeń mieszkalnych, znajdowały się tu Wielki Refektarz – największa sala na zamku, przykrytą pięknym sklepieniem palmowym, Infirmeria dla starszych i chorych braci oraz Pałac Wielkich Mistrzów.

 

W XIV i pierwszej połowie XV wieku założono i rozbudowano trzecią część warowni – Zamek Niski, zwany odtąd Przedzamczem. Umieszczono tu m.in. Karwan – wielką zbrojownię na działa i wozy bojowe, spichlerz nad brzegiem Nogatu oraz wiele budynków gospodarczych (ludwisarnię, stajnie, browar etc). Przy jednym z nich znajdowała się kaplica św. Wawrzyńca, przeznaczona dla służby zamkowej. Całość otaczały fosy i mury obronne z licznymi wieżami, połączone z umocnieniami miasta Malborka.

 

Przełomem dla losów zamku był rok 1454, gdy król Kazimierz Jagiellończyk wykupił zamek od ówczesnej załogi, nieopłaconej przez Krzyżaków. Od tego roku zamek malborski był administrowany przez starostę malborskiego i stanowił jeden z największych arsenałów dla wojsk Rzeczypospolitej, a także centrum administracyjno-gospodarcze dla większej części Żuław.

 

W 1772 roku zamek malborski przeszedł w ręce króla pruskiego Fryderyka II. Nie miał wówczas szczególnej wartości militarnej, dlatego przeznaczano go na magazyny, koszary lub więzienie. W części rozpoczęto nawet prace rozbiórkowe. W pierwszej połowie XIX wieku zahamowano, a następnie przeprowadzono na zamku różnorakie prace konserwatorskie. Właściwa odbudowa datuje się jednak na 1882 roku i objęcie kierownictwa prac przez Konrada Steinbrechta. W wyniku działań II wojny światowej zamek w 60% uległ zniszczeniu. Dzięki działaniom polskich konserwatorów został odbudowany i jest jednym z najcenniejszych zabytków średniowiecznego budownictwa obronnego na ziemiach polskich.

 

Malborska warownia posiada system ogrzewania podłogowego. Krzyżacy rozgrzewali ogniskami wielkie kamienie znajdujące się w specjalnych piwnicach. Po wygaszeniu płomieni, usuwali przeciągiem powstałe spaliny, a na koniec otwierali w posadzkach pomieszczeń specjalne kanały. Tą drogą dochodziło ciepło uwalniające się z rozgrzanych kamieni, jak ze współczesnego pieca kumulacyjnego.

 

Decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, 20 września 1949 roku zamek został wpisany do rejestru zabytków pod numerem 29/N. Następnie Prezydent RP Rozporządzeniem z dnia 8 września 1994 roku (Monitor Polski nr 50 z 1994, poz. 420) uznał zespół zamku krzyżackiego za Pomnik Historii.

 

W 1999 roku zamek został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego UNESCO.

 

Zamek posiada zbiory militariów, zabytków archeologicznych i architektonicznych oraz jedne z najcenniejszych na świecie wspaniałe kolekcje wyrobów z bursztynu.

Zamek został uwieczniony również na taśmie filmowej. W "Krzyżakach" (1960) w reżyserii Aleksandra Forda, sceny z przybycia polskiego poselstwa były kręcone właśnie w murach Zamku.